Nieuwtjes uit de wetenschap - Een neus voor gevaar

Dr. Marcel AG van der Heyden

Hamsters zijn van nature prooidieren. Ze hebben allerlei strategieŽn ontwikkeld om de gevaren van het dagelijkse leven het hoofd te bieden. Ze bouwen een veilige burcht waar ze zich overdag kunnen verschuilen, ze hebben schutkleuren en door hun snelle voortplanting kunnen omgekomen soortgenoten snel vervangen worden. En uit recent onderzoek blijken de diertjes ook een neus voor gevaar te hebben, zoals bijvoorbeeld voor hun natuurlijke vijanden.

Van ratten en muizen is bekend dat hun immuunsysteem en voortplanting erg te leiden hebben onder stress die veroorzaakt wordt door de geur van hun natuurlijke vijanden. Bij hamsters was daar nog nagenoeg niets van bekend. Onderzoekers van de Universiteit van Peking en Washington hebben onderzocht hoe Syrische en grote langstaarthamsters (Cricetulus triton) reageren op de geur van hun natuurlijke vijand, de wezel.



Twee grote langstaarthamsters. Foto Jian-Xu Zhang.

Hoe de Chinezen dit onderzochten

Ze hebben deze twee hamstersoorten gekozen omdat ze allebei ongeveer even groot zijn en hetzelfde gedrag vertonen. De onderzoekers hebben in Noord-China 20 grote langstaarthamsters gevangen. De 20 Syrische hamsters zijn aangeschaft bij een speciale fokkerij. Alle hamsters waren volwassen mannetjes. De dieren werden elk in twee groepen verdeeld. De ene groep werd blootgesteld aan de geur van de Siberische wezel (Mustela sibirica), en de andere groep niet. En dat gedurende 28 dagen. Op de 29e dag werd het sociale gedrag van de diertjes getest. Daarna werden de hoeveelheden hormonen in het bloed bepaald, en werd er naar het immuunsysteem en de voortplantingsorganen gekeken.

De uitkomsten

Het bleek dat de testgroep, dus de hamsters die aan de geur van de wezel blootgesteld waren, zich veel onderdaniger gedroegen wanneer ze een hamster tegenkwamen uit de controle groep. Hamsters uit de controle groep gedroegen zich veel dominanter en agressiever ten opzichte van hamsters uit de testgroep. De hoeveelheden van een bepaald stresshormoon, cortisol, was sterk verhoogd bij de testhamsters. Bij de grote langstaarthamsters uit de testgroep was de bijnier vergroot maar waren de geurklieren op de zij behoorlijk kleiner geworden. Ook bleek dat het immuunsysteem van de testhamsters sterk achteruit was gegaan ten opzichte van de controlehamsters. Zo was de thymus (zwezerik), een belangrijk orgaan van het immuunsysteem wel 20 tot 30% in gewicht afgenomen. Bij beide soorten hamsters was er geen verschil te vinden in de grootte van hun testikels of bijballen. En ook de hoeveelheid mannelijk geslachtshormoon testosteron in hun bloed bleef gelijk.

Hoe reageren vrouwtjes en jonge hamsters?

Uit vervolg onderzoek waarin mannetjes met de vrouwtje vergeleken werden, bleek dat vrouwelijke langstaarthamsters uit de testgroep ook onderdaniger en minder aggresief waren dan controle vrouwelijke hamsters. Er werd echter bij vrouwtjes weinig tot geen verschil gevonden in de grootte van de verschillende organen. De flankklier werd bij testvrouwtjes groter dan bij de controle vrouwtjes. Dit dus in tegenstelling tot de mannetjes, waar de flankklier juist kleiner werd. Nog niet volwassen grote langstaarthamsters, zowel vrouwtjes als mannetjes, groeien beduidend langzamer wanneer ze aan de geur van de wezel blootgesteld worden. Ook bleek dat de jonge testmannetjes kleinere bijballen ontwikkelden. Bij de jonge testvrouwtjes bleef de baarmoeder kleiner dan die van vrouwtjes die niet aan de geur blootgesteld werden.


De Syrische hamster met een duidelijk zichtbare flankklier. Foto Marcel van der Heyden.

Instinct

De Siberische wezel is de natuurlijke vijand van de grote langstaarthamster. Bovendien kwamen deze hamsters rechtstreeks uit de natuur. Het is dus niet verwonderlijk dat deze hamsters sterk reageerden op de geur van hun vijand. Voor de Syrische hamster ligt dit anders. Deze hamsters kwamen uit hamsterfokkerijen, waar hun voorouders al generaties lang gefokt worden. Ook zal een Syrische hamster in zijn natuurlijk leefgebied nooit een Siberische wezel tegenkomen. Toch reageerden de Syrische hamsters voor een heel groot deel hetzelfde als de grote langstaarthamsters. We kunnen dus stellen dat de hamsters een aangeboren neus voor gevaar hebben.
 


De fret. Foto Marloes van Gelder

De hamster thuis

De uitkomsten van dit onderzoek tonen ook aan dat onze huishamsters, in elk geval onze Syrische hamsters, behoorlijk gestresst kunnen raken wanneer ze bijvoorbeeld fretten ruiken. Fretten (Mustela putorius furo) zijn immers familie van de Siberische wezel. Dit heeft duidelijk nadelige gevolgen voor hun immuunsysteem en voortplanting, en invloed op hun gedrag. Deze prooi- en roofdieren kunnen dus beter niet in ťťn ruimte gehuisvest worden. Of dit ook geldt voor de combinatie hamsters en katten is tot nu toe nog niet bekend.

Bron:
Zhang en anderen
Effects of weasel odor on behavior and physiology of two hamster species. Physiol Behav 79: 549-552 (2003)
Zhang en anderen. Responses of rat-like hamsters Cricetulus triton of different sex and age to predator odor. Acta Zoologica Sinica 50: 151-157 (2004)

© copyright Marcel van der Heyden, februari 2005