De lavamuis, een uitgestorven familielid van de huismuis

Dr. Marcel AG van der Heyden

De lavamuis (Malpaisomys insularis) is in 1988 voor het eerst beschreven. Resten van dit diertje werden gevonden in spleten en scheuren van lavavelden op de oostelijke Canarische eilanden, zoals Fuerteventura en Lanzarote. Daaraan dankt de muis ook zijn naam, want malpaís (slecht land) is de locale benaming voor de onvruchtbare lavavelden.


Wilde huismuis, foto van Roxanne Baas

Aan de hand van gevonden skeletdelen schatte men dat het lichaam van het diertje ongeveer 11 cm lang was met daaraan een staart van ruim 10 cm. Het gewicht was ongeveer 40 gram. Opvallend zijn de naar verhouding lange voor- en achterpoten. Eigenschappen die ook nu nog worden gezien bij knaagdieren die in rotsspleten leven, zoals de Oostelijke rotsmuis (Apodemus mystacinus) uit het Midden-Oosten of de Nesoryzomys narboroughi die leeft op de lavavelden van de Galapagos eilanden. Uit microscopisch onderzoek van de slijtpatronen op de kiezen bleek dat de lavamuis voornamelijk van gras leefde. Lange tijd kwam deze muis heel veel voor op deze eilanden. Op een vindplaats uit het jaar 300 na Christus bleek bijna 60% van de opgegraven botten van deze muis afkomstig te zijn. In het begin 14e eeuw is de lavamuis helaas uitgestorven, zeer waarschijnlijk door de introductie van de zwarte rat (Rattus rattus) op deze eilanden. Mogelijk concurreerde deze rat met de lavamuis, of bracht de rat een dodelijke ziekte mee waartegen de lavamuis niet bestand was.

Eilandbewoners kunnen door hun geïsoleerde woonomgeving een geheel eigen evolutionair proces doorlopen. De meeste eilandsoorten worden bijvoorbeeld groter dan hun voorouders op het vasteland of verkrijgen andere aanpassingen aan het karakteristieke eiland biotoop. Als gevolg van deze afwijkende evolutionaire route is het vaak moeilijk om precies vast te stellen tot welk geslacht een uitgestorven diersoort behoort, zeker als het uitsluitend op basis van zichtbare kenmerken wordt geclassificeerd. Het was dan ook erg moeilijk om de lavamuis op de juiste wijze te classificeren en wetenschappers discussiëren er al meer dan 2 decennia over. Het was wel duidelijk dat het dier in de familie van de Muridae thuishoorde. Deze grote familie omvat alle muizen en ratten van de oude wereld, maar ook de gerbil en hamstersoorten. Binnen deze familie werd de lavamuis tot de onderfamilie van de Murinae geteld. Echter tot welk geslacht de lavamuis behoorde was onduidelijk en men twijfelde tussen de geslachten van de stekelmuizen (Acomys) en de Uranomys.


Wilde muis in vergelijking met een kleurmuis

Naast de klassieke wijze van classificeren op zichtbare, de zogenaamde morfologische kenmerken, gebruikt de moderne taxonomie ook recente DNA technieken. Hierbij gaat men uit van het gegeven dat genetische verwantschap duidt op een gemeenschappelijke oorsprong. Recentelijk heeft een groep onderzoekers, die zich al jarenlang met de lavamuis bezighield, zich gestort op deze moderne DNA onderzoeksmethode. Het lukte hen om DNA te isoleren uit de resten van 4 verschillende lavamuizen afkomstig van het eilandje Fuerteventura. De oudste exemplaren waren meer dan 3300 jaar oud, terwijl de jongere ongeveer 2800 jaar oud waren. Met behulp van zogenoemde PCR technieken, waarbij kleine stukjes DNA werden vermenigvuldigd, hadden ze voldoende DNA uit de celkernen en mitochondriën voor hun analyses. De mitochondriën zijn de energiefabriekjes van de cel en bevatten ook DNA dat vaak wordt gebruikt in dit type onderzoek. Hierna kon de preciese DNA basevolgorde worden vastgesteld die vervolgens via twee algoritmes werden vergeleken met 60 soorten uit 36 verschillende geslachten van de Murinae subfamilie, 4 soorten uit de Deomyinae subfamilie en 3 soorten uit de Gerbil subfamilie.

De uitkomst was verrassend, want de lavamuis bleek het meest verwant aan het geslacht Mus, waartoe ook de huismuis (Mus musculus) behoort. Het geslacht Mus bestaat uit wel 38 verschillende diersoorten. Helaas hadden de onderzoekers te weinig DNA sequenties om precies vast te stellen welke van deze 38 soorten het nauwst aan de lavamuis verwant was. Verder onderzoek is nu nodig waarbij langere stukken DNA moeten worden onderzocht. Aan de hand daarvan kan definitief worden vastgesteld welke andere muizensoorten het meest verwant zijn en wanneer en via welke route de lavamuis, of eigenlijk zijn voorouders, de Canarische eilanden hebben gekoloniseerd.

© Marcel van der Heyden, oktober 2012

Bronnen:
C Firmat, HG Rodrigues, R Hutterer, JC Rando, JA Alcover, J Michaux. Diet of the extinct Lava Mouse Malpaisomys insularis from the Canary Islands: insights from dental microwear. Naturwissenschaften 2011;98:33-37.

R Hutterer, N Lopez-Martínex, J Michaux. A new rodent from quaternary deposits of the Canary Islands and its relationships with neogene and recent murids of Europe and Africa. Paleovertebrata, Montpellier 1988;18:241-262.

RN Nowak. Walker's mammals of the World. The John Hopkins University Press, Baltimore and London 1999.

M Pagès, P Chevret, M Gros-Balthazard, S Hughes, JA Alcover, R Hutterer, JC Rando, J Michaux, C Hänni. Paleogenetic analyses reveal unsuspected phylogenetic affinities between mice and the extinct Malpaisomys insularis, an endemic rodent of the Canaries. PLoS One 2012;7:e31123.

JC Rando, JA Alcover, JF Navarro, F García-Talavera, R Hutterer, J Michaux. Chronology and causes of the extinction of the Lava Mouse, Malpaisomys insularis (Rodentia: Muridae) from the Canary Islands. Quaternary Research 2008;70:141-148.


Foto's van Roxanne Baas